Program Czyste Powietrze od momentu swojego uruchomienia stał się kluczowym narzędziem w walce o poprawę jakości powietrza w Polsce. Najnowsza odsłona, otworzyła się 31 marca 2025 roku. Nowy regulamin zawierał wiele kluczowych zmian, które miały na celu usprawnienie procesu aplikowania o dofinansowanie, zwiększenie bezpieczeństwa beneficjentów oraz ograniczenie zjawiska nadużyć, które w poprzednich edycjach stanowiły istotny problem. Mimo wielu korzystnych zmian, druga edycja programu nie cieszy się popularnością, ile osób zdecydowało się na złożenie wniosku?
Liczba wniosków stale rośnie
Od momentu wdrożenia nowej wersji programu zainteresowanie nim systematycznie rośnie, co znajduje potwierdzenie w liczbie składanych wniosków oraz zawieranych umów o dofinansowanie. Już w pierwszych trzech miesiącach obowiązywania nowych zasad podpisano ponad dwa tysiące umów o łącznej wartości przekraczającej sto milionów złotych.
Od września 2018 roku, kiedy program został uruchomiony po raz pierwszy, złożono ponad milion wniosków. Na ich podstawie zawarto blisko 912 tysięcy umów na łączną kwotę ponad 32 miliardów złotych. Dotychczas wypłacono około 16,7 miliarda złotych. Tylko w 2024 roku podpisano 96 861 umów, a w pierwszych trzech miesiącach nowej edycji w 2025 roku – 2200. Tempo składania wniosków w najnowszej edycji rośnie.
Nowa wersja programu wprowadziła szereg istotnych zmian. Jedną z kluczowych nowości jest obowiązek przeprowadzenia audytu energetycznego przed rozpoczęciem inwestycji. Taki audyt pozwala ocenić realne potrzeby modernizacyjne danego budynku i dostosować zakres prac do rzeczywistych wymogów poprawy efektywności energetycznej. Po zakończeniu prac wymagane jest także przedstawienie świadectwa charakterystyki energetycznej, które potwierdza uzyskane rezultaty. W ten sposób eliminowane są inwestycje nieefektywne lub nieadekwatne do stanu technicznego budynku.
Operatorzy w programie Czyste Powietrze
Największą i najważniejszą zmianą w nowej odsłonie stali się operatorzy. Operatorzy to instytucja wspierająca beneficjentów podczas całego procesu realizacji – głównie w najwyższym stopniu dofinansowania. Operatorzy szczególnie pomagają osobom zagrożonym ubóstwem energetycznym, które często nie posiadają wystarczającej wiedzy czy zasobów, by samodzielnie przejść przez wszystkie etapy procedury. Takie wsparcie okazuje się kluczowe zwłaszcza w przypadkach, gdy mowa o najwyższych poziomach dofinansowania lub prefinansowaniu kosztów inwestycji.
Mechanizm operatorów zyskał dużą popularność wśród samorządów. Na dzień 10 lipca 2025 roku do programu przystąpiło ponad 1200 gmin, które podpisały stosowne umowy z wojewódzkimi funduszami ochrony środowiska i gospodarki wodnej. Dodatkowo nabór do programu operatorów został przedłużony do końca 2025 roku, co daje szansę kolejnym gminom na dołączenie do inicjatywy.
Nowa edycja – mniej nadużyć
Znaczącą innowacją było także wprowadzenie limitów kosztów jednostkowych dla poszczególnych inwestycji. Dzięki tym limitom możliwe jest ograniczenie zawyżania cen przez wykonawców, który w przeszłości prowadził do nadmiernych obciążeń budżetowych oraz osłabienia skuteczności programu. Nowe zasady w tym zakresie zostały opracowane w oparciu o dane rynkowe oraz doświadczenia z poprzednich edycji. Pojawiła się rownież inicjatywa wsparcia inwestycji zakończonych w 2024 roku, polegająca na refundacji kosztów zakupu i montażu kotłów gazowych. Przewidziano na ten cel 70 mln złotych, a nabór wniosków ruszył w połowie lipca 2025 roku.
Warto podkreślić, że NFOŚiGW zdecydowanie postawił na przejrzystość i ochronę beneficjentów. Prowadzona jest szeroko zakrojona kampania edukacyjna, mająca na celu uświadomienie obywatelom zagrożeń związanych z nieuczciwymi praktykami. Organizowane są webinary, publikowane poradniki, a także prowadzony jest monitoring firm realizujących inwestycje. Zgłoszenia dotyczące nadużyć kierowane są do prokuratury – do tej pory zgłoszono około 300 takich przypadków. Dla porównania, w poprzedniej edycji ponad 900 osób zostało zobowiązanych do zwrotu dotacji w łącznej wysokości 35 milionów złotych.
Program Czyste Powietrze w przyszłości
Nie brakuje jednak głosów krytykujących program Czyste Powietrze. Niektóre organizacje pozarządowe, jak Polski Alarm Smogowy, zwracają uwagę na spadek liczby składanych wniosków w porównaniu z wcześniejszymi edycjami. Według ich analiz, liczba złożonych wniosków zmniejszyła się aż siedmiokrotnie, co może wskazywać na zbyt wysokie progi wejścia dla przeciętnego beneficjenta. Przedstawiciele NFOŚiGW bronią jednak nowych rozwiązań, tłumacząc, że wcześniejsze wysokie liczby wynikały w dużej mierze z tzw. wniosków widmo – wniosków składanych bez rzeczywistej intencji realizacji inwestycji. Nowy model ma stawiać na jakość, nie ilość, co w dłuższej perspektywie powinno przynieść lepsze efekty środowiskowe.
